# الگوریتم و فلوچارت به زبان ساده، با سه مثال کامل و کد پایتون

فلوچارت یک نقشهٔ تصویری برای الگوریتم است: هر قدم یک شکل دارد و فلش‌ها ترتیب قدم‌ها را نشان می‌دهند. به‌جای اینکه همه‌چیز را در ذهنت نگه داری، منطق را روی کاغذ می‌کشی، با دست دنبالش می‌روی و بعد کد می‌نویسی. برای مسئله‌های کوچک و برای فهمیدن حلقه و شرط عالی است.

اگر هنوز نمی‌دانی الگوریتم چیست، اول [الگوریتم چیست؟](/blog/what-is-an-algorithm) را بخوان. اینجا فرض می‌کنیم الگوریتم دنباله‌ای از قدم‌های دقیق و پایان‌دار است.

## نمادهای اصلی

هر شکل در فلوچارت معنای ثابتی دارد:

| شکل | اسم | کاربرد |
|---|---|---|
| بیضی (یا مستطیل با گوشه‌های گرد) | شروع / پایان | هر فلوچارت یک شروع و دست‌کم یک پایان دارد |
| مستطیل | پردازش | یک کار یا محاسبه، مثل «جمع را صفر کن» |
| لوزی | تصمیم | یک پرسش بله/خیر با دو خروجی |
| متوازی‌الاضلاع | ورودی / خروجی | گرفتن عدد از کاربر یا نمایش جواب |
| فلش | جهت جریان | مشخص می‌کند قدم بعد کدام است |

از این پنج شکل برای بیشتر مسئله‌ها بس است. یک نکتهٔ مهم: لوزی دو خروجی دارد و باید روی هر دو برچسب «بله» و «خیر» بنویسی. حلقه هم در فلوچارت یعنی یک فلش که بعد از چند قدم به عقب برمی‌گردد و به یک لوزی می‌رسد.

## مثال ۱: زوج یا فرد

**الگوریتم:**

1. شروع.
2. عدد `n` را بگیر.
3. باقی‌ماندهٔ `n` بر ۲ را حساب کن.
4. اگر باقی‌مانده ۰ است، بنویس «زوج».
5. وگرنه بنویس «فرد».
6. پایان.

در فلوچارت، قدم‌های ۳ و ۴ یک لوزی می‌شوند («باقی‌مانده صفر است؟») با دو فلش به دو شکل خروجی.

```python
n = 7
if n % 2 == 0:
    print("even")
else:
    print("odd")
```

```text
odd
```

در کد، به‌جای «گرفتن» عدد از کاربر، `n` را مستقیم ۷ گذاشته‌ایم تا خروجی معلوم باشد. عملگر `%` باقی‌ماندهٔ تقسیم را می‌دهد، `==` می‌پرسد «آیا برابر است؟»، و `if` و `else` همان دو خروجی لوزی‌اند: اگر شرط درست بود خط زیر `if` اجرا می‌شود، وگرنه خط زیر `else`. `print` هم همان شکل خروجی است. برای `n = 7` باقی‌مانده ۱ است، پس شاخهٔ «خیر» اجرا می‌شود.

## مثال ۲: بزرگ‌ترین از سه عدد

ایدهٔ مهم: بزرگ‌ترین را در یک متغیر نگه دار و با هر عدد دیگر مقایسه کن.

**الگوریتم:**

1. شروع.
2. سه عدد `a` و `b` و `c` را بگیر.
3. `largest` را برابر `a` بگذار.
4. اگر `b` از `largest` بزرگ‌تر است، `largest` را برابر `b` کن.
5. اگر `c` از `largest` بزرگ‌تر است، `largest` را برابر `c` کن.
6. `largest` را بنویس.
7. پایان.

دو لوزی داریم که پشت سر هم می‌آیند، نه تو در تو.

```python
a, b, c = 7, 12, 9
largest = a
if b > largest:
    largest = b
if c > largest:
    largest = c
print(largest)
```

```text
12
```

ردیابی: `largest` اول ۷ است، بعد چون ۱۲ > ۷ می‌شود ۱۲، و چون ۹ > ۱۲ نیست همان می‌ماند.

## مثال ۳: جمع اعداد از ۱ تا n

اینجا حلقه داریم. دو متغیر لازم است: `total` برای جمع و `i` برای شمارنده.

**الگوریتم:**

1. شروع.
2. `n` را بگیر.
3. `total` را صفر و `i` را ۱ کن.
4. اگر `i` از `n` بزرگ‌تر شد، برو به قدم ۷.
5. `i` را به `total` اضافه کن.
6. `i` را یکی زیاد کن و به قدم ۴ برگرد.
7. `total` را بنویس.
8. پایان.

قدم ۶ همان فلش برگشتی است که حلقه را می‌سازد.

در پایتون `while` یعنی «تا وقتی شرط درست است، خط‌های زیر را تکرار کن». شرط کد `i <= n` («`i` کوچک‌تر یا مساوی `n` است») همان پرسش قدم ۴ است، فقط از طرف دیگر پرسیده شده: تا وقتی `i` از `n` بزرگ‌تر نشده، ادامه بده. `total += i` کوتاه‌شدهٔ `total = total + i` است.

```python
n = 5
total = 0
i = 1
while i <= n:
    total += i
    i += 1
print(total)
```

```text
15
```

ردیابی برای `n = 5`:

| دور | `i` در این دور | `total` بعد از اضافه‌شدن |
|---|---|---|
| ۱ | ۱ | ۱ |
| ۲ | ۲ | ۳ |
| ۳ | ۳ | ۶ |
| ۴ | ۴ | ۱۰ |
| ۵ | ۵ | ۱۵ |

بعد از دور پنجم `i` برابر ۶ می‌شود، شرط `i <= n` نادرست است و حلقه تمام می‌شود. جواب با فرمول `n(n+1)/2` هم می‌خواند: ۵ × ۶ ÷ ۲ = ۱۵.

## اشتباه‌های رایج

- **فلوچارتی که تمام نمی‌شود.** اگر در مثال ۳ قدم «`i` را زیاد کن» را فراموش کنی، `i` همیشه ۱ می‌ماند و حلقه هیچ‌وقت پایان نمی‌یابد.
- **لوزی با یک خروجی.** هر تصمیم دو راه دارد. راه فراموش‌شده معمولاً جایی است که باگ می‌نشیند.
- **قدم مبهم.** «عدد را درست کن» قدم نیست. هر مستطیل باید یک کار دقیق باشد.
- **شروع بدون مقداردهی.** اگر `total` را صفر نکنی، جمع از یک مقدار نامعلوم شروع می‌شود.
- **امتحان‌نکردن با ورودی مرزی.** فلوچارت را با `n = 0`، `n = 1` و یک مقدار معمولی دست‌کم یک بار با دست اجرا کن. برای `n = 0` در مثال ۳ حلقه اصلاً اجرا نمی‌شود و جواب ۰ است، که درست است.

## بعد از فلوچارت

فلوچارت برای منطق کوتاه خوب است، ولی برای برنامهٔ بزرگ کند و شلوغ می‌شود. بعد از آن باید یاد بگیری الگوریتم‌ها را اندازه بگیری: دو الگوریتم درست ممکن است یکی سریع و دیگری بسیار کند باشد. [Big O](/blog/big-o-explained) همین را می‌سنجد، و خودآموز [بنیاد](/courses/bonyad) آن را با اندازه‌گیری واقعی پیش می‌برد.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/flowchart-explained (یادستان, Yaadestan)
